EkonomiTürkiye
Engelli emekliliğinde ne değişti? Hak kaybı tartışması BM'de
Pelin Ünker
1 saat önce1 saat önce
Ekim 2008 öncesi sigortalı olan 4/a kapsamındaki engellilerin vergi indirimine dayalı emeklilik sisteminin kaldırılması hak kaybı tartışmasına yol açtı. Konu Birleşmiş Milletler'e de taşındı.
p.dw.com
Meydanda güvercinler ve güneş şemsiyesi altında oturarak güvercin yemi satan sırtı dönük bir kadın
Sembol fotoğraf - Türkiye'de 4/a kapsamındaki engellilerin yaşadığı sorunlara ilişkin hazırlanan raporlar BM'ye iletildiFotoğraf: ANKA
Türkiye'de engelli bireylerin emeklilik koşullarını değiştiren düzenlemenin üzerinden bir buçuk yılı aşkın süre geçerken uygulamanın yol açtığı hak kaybı iddiaları Birleşmiş Milletler'e (BM) taşındı.
Engelli Emeklilik Dayanışma Derneği (EMED), 15 Ocak 2025'te yürürlüğe giren 7538 sayılı Kanun sonrasında özellikle Ekim 2008'den önce sigortalı olan 4/a kapsamındaki engellilerin yaşadığı sorunlara ilişkin hazırladığı raporları BM'ye iletti.
EMED Başkanı Nazlı Tetik'in DW Türkçe'ye verdiği bilgiye göre, derneğin hazırladığı son ayrıntılı rapor BM'ye gönderildi ve konu değerlendirmeye alındı. Dernek daha önce de 3 Haziran 2026'da BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği bünyesindeki Özel Prosedürler mekanizmasına bilgi sunmuştu.
DW Türkçe'yle paylaşılan Temmuz 2026 tarihli 22 sayfalık rapor, mevzuat değişikliğini, eski ve yeni sağlık değerlendirme sistemlerini, anket sonuçlarını ve örnek vakaları ele alıyor. Düzenlemenin hukuki güvenlik ve sosyal güvenlik hakkı bakımından sorun yarattığını savunan EMED, BM'den düzenlemenin engelli hakları açısından incelenmesini talep ediyor.
Peki engelli emekliliğinde ne değişti ve tartışma neden özellikle 2008 öncesinde sigortalı olanları ilgilendiriyor?
Engelli emekliliğinde ne değişti?
15 Ocak 2025'te yürürlüğe giren 7538 sayılı Kanun, Ekim 2008'den önce sigortalı olan 4/a kapsamındaki engellilerin emeklilik sistemini değiştirdi.
Düzenleme öncesinde bu gruptaki çalışanlar, gerekli sigortalılık ve prim koşullarını sağlamaları halinde engellilik nedeniyle vergi indiriminden yararlanma hakkı üzerinden yaşlılık aylığına hak kazanabiliyordu. 2008'de sosyal güvenlik sistemi değişmesine rağmen daha önce sigortalı olan engelliler için bu uygulama geçiş hükümleriyle korunmuştu.
7538 sayılı Kanun'la vergi indirim belgesine dayalı emeklilik uygulamasına son verildi. 15 Ocak 2025 ve sonrasında başvuran Ekim 2008 öncesi 4/a kapsamındaki sigortalılar da Sosyal Güvenlik Kurumu'nun (SGK) çalışma gücü kaybını esas alan sistemine dahil edildi.
Değişiklikle emeklilik için aranan prim ve sigortalılık koşullarının yanı sıra, emekliliğe uygunluğun belirlenmesinde kullanılan sağlık değerlendirme sistemi de yeniden düzenlendi.
EMED'in raporuna göre eski sistemde engellilik oranları esas alınırken, yeni sistem çalışma gücü kaybının tespitine dayanıyor. Dernek, iki yöntemin aynı sağlık durumu için farklı sonuçlar doğurabildiğini, kanser, kalp ve damar hastalıkları, KOAH, epilepsi ile görme, işitme ve uzuv kaybı gibi durumlarda yeni kriterlerin emeklilik hakkına erişimi zorlaştırabildiğini savunuyor.
Örneğin rapora göre uzuv kaybında önceki değerlendirmede anatomik kayıp ve kalıcı engellilik dikkate alınırken yeni sistemde kişinin hareketlilik, denge, kişisel bakım ve günlük yaşam faaliyetlerindeki işlev kaybı daha belirleyici hale geliyor. Görme ve işitme kaybında da yeni sistemin çeşitli kategorilerinde iki taraflı kayıp daha fazla önem taşıyor. Bunlar EMED'in iki düzenlemenin kriterlerini karşılaştırarak ulaştığı sonuçlar.
Emekliliğine bir yıldan az kalanlar
Düzenlemenin kaç kişiyi etkilediğine ilişkin kamuoyuna açık kapsamlı güncel bir resmi istatistik bulunmuyor. EMED de ilgili kamu kurumlarından idari veri talep ettiğini ancak rapor hazırlanırken kapsamlı verilere ulaşamadığını belirtiyor.
Dernek bu nedenle düzenlemenin etkilerini ölçmek amacıyla Haziran 2026'da 200 kişiyle bir anket yaptı.
Ankete 1 Ekim 2008'den önce sigortalı olan ve 7538 sayılı Kanun sonrasında emeklilik başvurusu reddedildiğini, emeklilik hakkına erişemediğini veya emeklilik statüsünün olumsuz etkilendiğini beyan eden kişiler katıldı. Sonuçlar katılımcıların kendi beyanlarına dayanıyor.
Katılımcıların yüzde 29'u düzenleme yürürlüğe girdiğinde emeklilik şartlarını tamamladığını, yüzde 43,2'si ise emekliliğine bir yıldan az kaldığını belirtti. Katılımcıların yüzde 97,1'inin sağlık kurulu raporu, yüzde 85,8'inin ise vergi indirim belgesi bulunuyordu.
Yüzde 83,4'ü ret sonucu bildirdi
Ankete katılanların yüzde 83,4'ü yeni sistem kapsamındaki ilk çalışma gücü kaybı değerlendirmesinin retle sonuçlandığını bildirdi. Yüksek Sağlık Kurulu değerlendirmesine ilişkin yanıtlarda ise ret oranı yüzde 88,8 oldu.
Ancak bu oranlar SGK'nın Türkiye genelindeki engelli emeklilik başvurularının ret oranını göstermiyor. Anketin düzenlemeden olumsuz etkilendiğini belirten kişiler arasında yapılması nedeniyle sonuçlar yalnızca bu grubun deneyimini yansıtıyor.
Katılımcıların yüzde 76,7'si gelir kaybına uğradığını, yüzde 64,4'ü çalışmaya devam etmek zorunda kaldığını, yüzde 14,4'ü ise işsiz kaldığını belirtti.
Engellilerin çalışma hayatındaki durumuna ilişkin resmi veriler de istihdamdaki tabloyu ortaya koyuyor. Türkiye İş Kurumu'nun (İŞKUR) Haziran 2026 verilerine göre engelli çalıştırma yükümlülüğü kapsamındaki 50 ve üzeri çalışanı bulunan işyerlerinde 124 bin 65 engelli işçi çalışıyor. 50'den az çalışanı bulunan işyerlerinde ise İŞKUR kayıtlarına yansıyan engelli çalışan sayısı 6 bin 142. Engelli çalıştırma yükümlülüğü bulunan işyerlerinde ise 22 bin 11 kişilik kontenjan boş. Temmuz itibarıyla İŞKUR'a kayıtlı iş arayan engelli sayısı 86 bin 208.
EMED anketinde birden fazla yanıtın verilebildiği ayrı bir soruda 139 kişi emekli olamadığını, 95 kişi psikolojik olarak etkilendiğini, 74 kişi sağlık durumunun kötüleştiğini belirtti.
Daha önce emekli olanların aylıkları kesiliyor mu?
7538 sayılı Kanun, değişiklikten önce engelliliği nedeniyle vergi indiriminden yararlanarak yaşlılık aylığı bağlananların aylıklarının ödenmesine devam edilmesini öngörüyor. Ancak bu kişiler belirli durumlarda kontrol muayenesine tabi tutulabiliyor ve değerlendirme sonucunda aylıkları kesilebiliyor.
SGK'nın 2025/4 sayılı Genelgesine göre bu kişilerin kontrol muayenelerinde yeni çalışma gücü kaybı kriterleri değil, engellilik derecesinin belirlenmesine ilişkin Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik uygulanıyor. Kontrol sonucunda engellilik derecesi yüzde 40'ın altına düşen veya yeni belirlenen dereceye göre ilk aylık talep tarihinde gerekli emeklilik koşullarını karşılamadığı tespit edilenlerin aylığı kesilebiliyor. Aylığı bu nedenle kesilen kişinin yeniden emeklilik başvurusu yapması halinde ise çalışma gücü kaybı esasına göre değerlendirme yapılıyor.
EMED ise anketine katılan 10 kişinin daha önce bağlanmış emekliliğinin sonradan iptal edildiğini beyan ettiğini belirtiyor.
EMED'in BM'ye sunduğu raporda yer verilen anonimleştirilmiş örneklerden birinde yüzde 42 engellilik oranına, 20 yıldan fazla sigortalılık süresine, 4 bin 500'den fazla prim gününe ve sürekli vergi indirimi belgesine sahip bir kişinin emekli aylığı almaya başladıktan sonra kontrol muayenesine çağrıldığı ve yeniden değerlendirme sonucunda aylığının durdurulduğu aktarılıyor.
Emeklilik işlemleri tamamlanmadan sistem değişti
EMED'in raporunda, düzenleme yürürlüğe girdiğinde emeklilik işlemleri devam eden veya emekliliğine kısa süre kalan kişilerin beyanlarına da yer veriliyor.
Rapordaki bir katılımcı, "13 Ocak 2025 tarihinde SGK'dan vergi indirimi kapsamında emekli olabileceğime ilişkin yazımı aldım" diyor. İşyerinden çıkış işlemlerini tamamlayamadan kanunun değişmesi nedeniyle emekli olamadığını aktaran katılımcı, "Kazanılmış olduğunu düşündüğümüz haklarımız elimizden alındı. Şimdi ise 'çalışma gücü kaybı yoktur' denilerek 60 yaşına kadar çalışmaya mecbur bırakıldığımızı düşünüyorum" ifadelerini kullanıyor.
Bir başka katılımcı ise iş kazasında sağ elini kaybettiğini, yüzde 45 sürekli engelli raporu ve vergi indirimi hakkı bulunduğunu belirtiyor. SGK'nın kendisine Mayıs 2025'te emekli olabileceğini söylediğini aktaran katılımcı, "Buna güvenerek kredi kullandım. Emekliliğime iki ay kala kanun değişti" diyor. Katılımcı halen çalışmadığını, borçlu olduğunu ve ciddi mağduriyet yaşadığını belirtiyor.
Tetik, kademeli bir geçiş veya önceki koşulları koruyan yeterli bir düzenleme yapılmamasının, yıllarca eski sisteme göre emeklilik planı yapan engelliler açısından hukuki güvensizlik yarattığını söylüyor.
AYM'deki dava sürüyor
7538 sayılı Kanun'un bazı hükümlerinin iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemiyle Anayasa Mahkemesi'nde (AYM) açılan E.2025/78 sayılı dava da sürüyor. AYM Genel Kurulu 6 Mart 2025'te davanın esasının incelenmesine karar verdi.
EMED, Ekim 2008 öncesinde sigortalı olup hak kaybına uğradığını belirttiği engellilerin emeklilik haklarının iadesini talep ediyor. Dernek, Ekim 2008 sonrası sigortalılar için ise uluslararası insan hakları standartlarına uygun, adil ve şeffaf bir sistem kurulmasını istiyor.
Kaynak; Engelli emekliliğinde ne değişti? Hak kaybı tartışması BM'de
Engelli emekliliğinde ne değişti? Hak kaybı tartışması BM'de
Pelin Ünker
1 saat önce1 saat önce
Ekim 2008 öncesi sigortalı olan 4/a kapsamındaki engellilerin vergi indirimine dayalı emeklilik sisteminin kaldırılması hak kaybı tartışmasına yol açtı. Konu Birleşmiş Milletler'e de taşındı.
Engelli emekliliğinde ne değişti? Hak kaybı tartışması BM'de
Ekim 2008 öncesi sigortalı olan 4/a kapsamındaki engellilerin vergi indirimine dayalı emeklilik sisteminin kaldırılması hak kaybı tartışmasına yol açtı. Konu Birleşmiş Milletler'e de taşındı.
p.dw.com
Sembol fotoğraf - Türkiye'de 4/a kapsamındaki engellilerin yaşadığı sorunlara ilişkin hazırlanan raporlar BM'ye iletildiFotoğraf: ANKA
Türkiye'de engelli bireylerin emeklilik koşullarını değiştiren düzenlemenin üzerinden bir buçuk yılı aşkın süre geçerken uygulamanın yol açtığı hak kaybı iddiaları Birleşmiş Milletler'e (BM) taşındı.
Engelli Emeklilik Dayanışma Derneği (EMED), 15 Ocak 2025'te yürürlüğe giren 7538 sayılı Kanun sonrasında özellikle Ekim 2008'den önce sigortalı olan 4/a kapsamındaki engellilerin yaşadığı sorunlara ilişkin hazırladığı raporları BM'ye iletti.
EMED Başkanı Nazlı Tetik'in DW Türkçe'ye verdiği bilgiye göre, derneğin hazırladığı son ayrıntılı rapor BM'ye gönderildi ve konu değerlendirmeye alındı. Dernek daha önce de 3 Haziran 2026'da BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği bünyesindeki Özel Prosedürler mekanizmasına bilgi sunmuştu.
DW Türkçe'yle paylaşılan Temmuz 2026 tarihli 22 sayfalık rapor, mevzuat değişikliğini, eski ve yeni sağlık değerlendirme sistemlerini, anket sonuçlarını ve örnek vakaları ele alıyor. Düzenlemenin hukuki güvenlik ve sosyal güvenlik hakkı bakımından sorun yarattığını savunan EMED, BM'den düzenlemenin engelli hakları açısından incelenmesini talep ediyor.
Peki engelli emekliliğinde ne değişti ve tartışma neden özellikle 2008 öncesinde sigortalı olanları ilgilendiriyor?
Engelli emekliliğinde ne değişti?
15 Ocak 2025'te yürürlüğe giren 7538 sayılı Kanun, Ekim 2008'den önce sigortalı olan 4/a kapsamındaki engellilerin emeklilik sistemini değiştirdi.
Düzenleme öncesinde bu gruptaki çalışanlar, gerekli sigortalılık ve prim koşullarını sağlamaları halinde engellilik nedeniyle vergi indiriminden yararlanma hakkı üzerinden yaşlılık aylığına hak kazanabiliyordu. 2008'de sosyal güvenlik sistemi değişmesine rağmen daha önce sigortalı olan engelliler için bu uygulama geçiş hükümleriyle korunmuştu.
7538 sayılı Kanun'la vergi indirim belgesine dayalı emeklilik uygulamasına son verildi. 15 Ocak 2025 ve sonrasında başvuran Ekim 2008 öncesi 4/a kapsamındaki sigortalılar da Sosyal Güvenlik Kurumu'nun (SGK) çalışma gücü kaybını esas alan sistemine dahil edildi.
Değişiklikle emeklilik için aranan prim ve sigortalılık koşullarının yanı sıra, emekliliğe uygunluğun belirlenmesinde kullanılan sağlık değerlendirme sistemi de yeniden düzenlendi.
EMED'in raporuna göre eski sistemde engellilik oranları esas alınırken, yeni sistem çalışma gücü kaybının tespitine dayanıyor. Dernek, iki yöntemin aynı sağlık durumu için farklı sonuçlar doğurabildiğini, kanser, kalp ve damar hastalıkları, KOAH, epilepsi ile görme, işitme ve uzuv kaybı gibi durumlarda yeni kriterlerin emeklilik hakkına erişimi zorlaştırabildiğini savunuyor.
Örneğin rapora göre uzuv kaybında önceki değerlendirmede anatomik kayıp ve kalıcı engellilik dikkate alınırken yeni sistemde kişinin hareketlilik, denge, kişisel bakım ve günlük yaşam faaliyetlerindeki işlev kaybı daha belirleyici hale geliyor. Görme ve işitme kaybında da yeni sistemin çeşitli kategorilerinde iki taraflı kayıp daha fazla önem taşıyor. Bunlar EMED'in iki düzenlemenin kriterlerini karşılaştırarak ulaştığı sonuçlar.
Emekliliğine bir yıldan az kalanlar
Düzenlemenin kaç kişiyi etkilediğine ilişkin kamuoyuna açık kapsamlı güncel bir resmi istatistik bulunmuyor. EMED de ilgili kamu kurumlarından idari veri talep ettiğini ancak rapor hazırlanırken kapsamlı verilere ulaşamadığını belirtiyor.
Dernek bu nedenle düzenlemenin etkilerini ölçmek amacıyla Haziran 2026'da 200 kişiyle bir anket yaptı.
Ankete 1 Ekim 2008'den önce sigortalı olan ve 7538 sayılı Kanun sonrasında emeklilik başvurusu reddedildiğini, emeklilik hakkına erişemediğini veya emeklilik statüsünün olumsuz etkilendiğini beyan eden kişiler katıldı. Sonuçlar katılımcıların kendi beyanlarına dayanıyor.
Katılımcıların yüzde 29'u düzenleme yürürlüğe girdiğinde emeklilik şartlarını tamamladığını, yüzde 43,2'si ise emekliliğine bir yıldan az kaldığını belirtti. Katılımcıların yüzde 97,1'inin sağlık kurulu raporu, yüzde 85,8'inin ise vergi indirim belgesi bulunuyordu.
Yüzde 83,4'ü ret sonucu bildirdi
Ankete katılanların yüzde 83,4'ü yeni sistem kapsamındaki ilk çalışma gücü kaybı değerlendirmesinin retle sonuçlandığını bildirdi. Yüksek Sağlık Kurulu değerlendirmesine ilişkin yanıtlarda ise ret oranı yüzde 88,8 oldu.
Ancak bu oranlar SGK'nın Türkiye genelindeki engelli emeklilik başvurularının ret oranını göstermiyor. Anketin düzenlemeden olumsuz etkilendiğini belirten kişiler arasında yapılması nedeniyle sonuçlar yalnızca bu grubun deneyimini yansıtıyor.
Katılımcıların yüzde 76,7'si gelir kaybına uğradığını, yüzde 64,4'ü çalışmaya devam etmek zorunda kaldığını, yüzde 14,4'ü ise işsiz kaldığını belirtti.
Engellilerin çalışma hayatındaki durumuna ilişkin resmi veriler de istihdamdaki tabloyu ortaya koyuyor. Türkiye İş Kurumu'nun (İŞKUR) Haziran 2026 verilerine göre engelli çalıştırma yükümlülüğü kapsamındaki 50 ve üzeri çalışanı bulunan işyerlerinde 124 bin 65 engelli işçi çalışıyor. 50'den az çalışanı bulunan işyerlerinde ise İŞKUR kayıtlarına yansıyan engelli çalışan sayısı 6 bin 142. Engelli çalıştırma yükümlülüğü bulunan işyerlerinde ise 22 bin 11 kişilik kontenjan boş. Temmuz itibarıyla İŞKUR'a kayıtlı iş arayan engelli sayısı 86 bin 208.
EMED anketinde birden fazla yanıtın verilebildiği ayrı bir soruda 139 kişi emekli olamadığını, 95 kişi psikolojik olarak etkilendiğini, 74 kişi sağlık durumunun kötüleştiğini belirtti.
Daha önce emekli olanların aylıkları kesiliyor mu?
7538 sayılı Kanun, değişiklikten önce engelliliği nedeniyle vergi indiriminden yararlanarak yaşlılık aylığı bağlananların aylıklarının ödenmesine devam edilmesini öngörüyor. Ancak bu kişiler belirli durumlarda kontrol muayenesine tabi tutulabiliyor ve değerlendirme sonucunda aylıkları kesilebiliyor.
SGK'nın 2025/4 sayılı Genelgesine göre bu kişilerin kontrol muayenelerinde yeni çalışma gücü kaybı kriterleri değil, engellilik derecesinin belirlenmesine ilişkin Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik uygulanıyor. Kontrol sonucunda engellilik derecesi yüzde 40'ın altına düşen veya yeni belirlenen dereceye göre ilk aylık talep tarihinde gerekli emeklilik koşullarını karşılamadığı tespit edilenlerin aylığı kesilebiliyor. Aylığı bu nedenle kesilen kişinin yeniden emeklilik başvurusu yapması halinde ise çalışma gücü kaybı esasına göre değerlendirme yapılıyor.
EMED ise anketine katılan 10 kişinin daha önce bağlanmış emekliliğinin sonradan iptal edildiğini beyan ettiğini belirtiyor.
EMED'in BM'ye sunduğu raporda yer verilen anonimleştirilmiş örneklerden birinde yüzde 42 engellilik oranına, 20 yıldan fazla sigortalılık süresine, 4 bin 500'den fazla prim gününe ve sürekli vergi indirimi belgesine sahip bir kişinin emekli aylığı almaya başladıktan sonra kontrol muayenesine çağrıldığı ve yeniden değerlendirme sonucunda aylığının durdurulduğu aktarılıyor.
Emeklilik işlemleri tamamlanmadan sistem değişti
EMED'in raporunda, düzenleme yürürlüğe girdiğinde emeklilik işlemleri devam eden veya emekliliğine kısa süre kalan kişilerin beyanlarına da yer veriliyor.
Rapordaki bir katılımcı, "13 Ocak 2025 tarihinde SGK'dan vergi indirimi kapsamında emekli olabileceğime ilişkin yazımı aldım" diyor. İşyerinden çıkış işlemlerini tamamlayamadan kanunun değişmesi nedeniyle emekli olamadığını aktaran katılımcı, "Kazanılmış olduğunu düşündüğümüz haklarımız elimizden alındı. Şimdi ise 'çalışma gücü kaybı yoktur' denilerek 60 yaşına kadar çalışmaya mecbur bırakıldığımızı düşünüyorum" ifadelerini kullanıyor.
Bir başka katılımcı ise iş kazasında sağ elini kaybettiğini, yüzde 45 sürekli engelli raporu ve vergi indirimi hakkı bulunduğunu belirtiyor. SGK'nın kendisine Mayıs 2025'te emekli olabileceğini söylediğini aktaran katılımcı, "Buna güvenerek kredi kullandım. Emekliliğime iki ay kala kanun değişti" diyor. Katılımcı halen çalışmadığını, borçlu olduğunu ve ciddi mağduriyet yaşadığını belirtiyor.
Tetik, kademeli bir geçiş veya önceki koşulları koruyan yeterli bir düzenleme yapılmamasının, yıllarca eski sisteme göre emeklilik planı yapan engelliler açısından hukuki güvensizlik yarattığını söylüyor.
AYM'deki dava sürüyor
7538 sayılı Kanun'un bazı hükümlerinin iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemiyle Anayasa Mahkemesi'nde (AYM) açılan E.2025/78 sayılı dava da sürüyor. AYM Genel Kurulu 6 Mart 2025'te davanın esasının incelenmesine karar verdi.
EMED, Ekim 2008 öncesinde sigortalı olup hak kaybına uğradığını belirttiği engellilerin emeklilik haklarının iadesini talep ediyor. Dernek, Ekim 2008 sonrası sigortalılar için ise uluslararası insan hakları standartlarına uygun, adil ve şeffaf bir sistem kurulmasını istiyor.
Kaynak; Engelli emekliliğinde ne değişti? Hak kaybı tartışması BM'de
