|
TURİZM, SEYAHAT ve
ÖZÜRLÜLER
Ali Fuat MENGÜÇ
Mütercim
Kültür ve Turizm Bakanlığı - Ankara
E-mail :
afmenguc@superonline.com
Cep Tel: 0532 7209853
GİRİŞ
1981 yılının Birleşmiş Milletler tarafından “Uluslararası Özürlüler
Yılı” olarak ilân edilmesiyle, bu gruptaki insanlara yönelik
davranışlarda önemli ölçüde anlayış değişikliği gözlenmiştir. Bu
değişikliği pekiştirmek amacıyla, yine Birleşmiş Milletlerce 1983-1992
yılları “Özürlü İnsanlar On Yılı” olarak belirlenmiş, bu dönemde
belirginleşen ve “Özürlü İnsanlara Yönelik Dünya Eylem Programı” ile
daha da gelişen anlayış, günümüzde çağdaş toplumun vazgeçilemezleri
arasına girmiştir.
Bu gelişmelerden önce, çoğu yerde özürlü insanlar; saklanan, unutulan
veya alt sınıf olarak görülen bir kesimdi. Ne yazık ki hâlen özürlülere
böyle yaklaşılan toplumların varlığı da bir gerçektir. Özürlü insanların
da diğerleri gibi istihdam, seyahat, turizm, alış veriş, boş zaman
uğraşları gibi yaşamın birçok kesitlerinde yer alabileceği düşüncesi çok
az ilgi görmüştür. Bu nedenle de turizm altyapısını oluşturan ulaşım,
konaklama ve diğer ögelerin özürlü insanlar tarafından kullanımı oldukça
zayıftır.
Son yıllarda bu durumun radikal bir şekilde değişikliğe uğramaya
başladığı gözlenmektedir. Özürlü insanlar da yaşamın tüm kesitlerinde
yer almakta, seyahat etmekte ve turizm etkinliklerine katılmaktadırlar.
Bu değişimle birlikte ticaret dünyası; özürlü insanları ve doğal olarak
onların eşlerini, çocuklarını, ailelerini, akrabalarını, iş ortamında ve
sosyal hayattaki arkadaşlarını da cezbedecek yolları aramaya
başlamıştır.
1989 yılında bir grup İngiliz turizmci ve uzman tarafından “Herkes İçin
Turizm” adıyla yayınlanan bir rapor kısa sürede aynı adla tüm Avrupa’da
bir kampanya hâline dönüşmüştür. Bu kampanyanın temelini de özürlülerin
topluma tam uyumunun sağlanması oluşturmuştur.
Bu olumlu sürece karşın, özürlü insanlar için ulaşım araçları, oteller,
restoranlar, alışveriş, eğlence ve dinlence yerleri ihtiyacı karşılar
şekilde kolay erişilebilir ve yararlanılabilir değildir. Bu insanlar,
genellikle çok basit ve kolaylıkla sağlanabilecek ihtiyaçlarının ve
beklentilerinin yeterince bilinmemesi ve potansiyel sorun olarak
görülmeleri nedeniyle turizm etkinliklerinde olması gereken yoğunlukta
yer alamamakta, kendilerine yeterince bilgi ve olanak sunulmamasından ve
anlayış gösterilmemesinden dolayı da sıradan turist olamamaktadırlar.
TURİZMDE ÖZÜRLÜLERLE İLİŞKİLİ PAZARIN BOYUTLARI
Dünya Sağlık Örgütü, değişik ölçütlere bağlı olarak toplumların en az
%10’unu özürlü bireylerin oluşturduğunu bildirmektedir.
Avrupa’da her ülke, kendine özgü özürlülük tanımı yapmaktaysa da toplam
yetişkin nüfusun %11’inin resmî olarak özürlü sınıfına girdiği kabul
edilmektedir. Buna hamileler ile 65 yaş üzeri yaşlıların da (özel
ihtiyaçları olabileceği için) dahil edilmesiyle sadece Avrupa’da bu
pazarın toplam 50 milyonun üzerine çıktığı görülmektedir.
Öte yandan, ABD’de özürlü insan sayısının 45 milyon civarında olduğu
tahmin edilmektedir.
Ülkemizde ise özürlü nüfus tahmini 7,5-8 milyondur. Bu da, aile ve
yakınlarıyla birlikte yaklaşık 20 milyonluk bir potansiyel demektir.
Elbetteki bu insanların tamamının hem ekonomik nedenlerle hem de
özürlülük hâlleri nedeniyle seyahat etmeleri mümkün olamamaktadır.
Yine de söz konusu özürlü insanlara eşlik edecek kişiler de dahil
edildiğinde pazarın boyutları oldukça büyümektedir.Bu büyümenin nedeni,
özürlü insana sunulan her turizm olanağının aynı anda bu insanın eşine,
çocuklarına, ailesine ve arkadaşlarına sunulmuş olmasındandır.
ÖZÜRLÜ İNSANLAR İÇİN TURİZM OLANAKLARI YARATILMASI
Özel ihtiyaç ve beklentileri göz-önüne alındığında özürlü insanlara
yönelik temel düzenleme ve uygulamalar aşağıdaki genel açıklamalar
doğrultusunda gerçekleşmelidir:
Bilgilendirme ve Basılı Malzeme
* Turizm literatüründe ve
diğer tanıtım araçlarında özürlülerin elde edebileceği hizmet ve
olanaklar açık bir şekilde, tercihen kolay anlaşılır sembollerle
belirtilmelidir.
* Turistlerin gittiği yerlerde özürlüler için hizmetler
listelendirilmeli, ihtiyaç duyulabilecek hizmet ve malzemelerin varlığı
ya da yokluğu hakkında bilgi verilmelidir.
* Rezervasyon sistemlerinde hizmet ve olanakların tanıtımı
sağlanmalıdır.
* Ortaya çıkan şikâyetler değerlendirilmeli ve şikâyet konusu
olumsuzluklar giderilmeye çalışılmalıdır.
Personelin Hazırlanması
* Turizm işletmelerinde
ve turizmle ilgili hizmetlerde görev yapan personel, özürlü
müşterilerin özellikle de tekerlekli sandalyeli, görme ve işitme özürlü
kişilerin ihtiyaçlarını, sorunlarını anlayacak ve onlara yardımcı
olabilecek şekilde hazırlanmalıdır.
* Personel, bu müşterilerine yönelik hizmetlerin uygulanması ve
kontrolüne ilişkin yeterli eğitimi almalıdır.
* Personel, sunulan hizmet ve olanaklarla ilgili özürlü müşterilerine
bilgi aktaracak ve zorlukla karşılaşabilecekleri konularda gerekli
yardımı sağlayacak şekilde eğitilmelidir.
* Güvenlik görevlileri veya güvenlikten sorumlu personelde acil
durumlarda kullanılmak üzere, özürlü müşterilere ait odaların ya da
bölümlerin listesi bulunmalıdır.
Ortak Alanlarda
Düzenleme
1. Park Alanları: Özürlü
insanların araçları için özel park yerleri ayrılmalıdır. Bu alanlar
bina giriş-çıkışlarına en yakın şekilde, özürlü müşterilerin
geliş-gidişlerini kolaylaştırıcı özel tasarlanmış yerler olmalıdır. Bu
alanların başka araçlarca kullanılmaması sağlanmalıdır.
2. İşaretleme: Tekerlekli sandalye kullananlar için resepsiyon
bankoları açık olarak belirtilmeli, kullanımı kolaylaştırılmalı; sesli
ve görsel duyuru araçları kullanılmalı, özürlü turistlere sunulan
hizmet ve olanaklar kolay anlaşılır sembollerle gösterilmelidir.
3. Asansörler: Tekerlekli sandalye kullananlar için yeterli genişlikte
ve görmeyenler için de sesli uyarı veya braille kabartma sistemine
sahip olmalıdır.
4. Genel Telefonlar: Tekerlekli sandalye kullananlar için geniş ve
alçak pozisyonlu telefon yerleri ile duyma zorluğu olanlar için ses
yükseltici cihazı (amplifikatör) olan telefonlar bulunmalıdır.
5. Genel Tuvaletler: Genel tuvalet bulunan her yerde giriş-çıkışı
kolaylaştırılan tekerlekli sandalyeliler için tasarlanmış özürlü
tuvaletleri bulunmalıdır.
6. Ücretlendirme: Bazı hizmetlerin sunulması amacıyla işletme
tarafından ek masraf yapılması gerekse de özürlü insanlardan ek ücret
talep edilmemelidir.
Diğer Etkinliklerdeki
Özel Olanaklara İlişkin Kurallar
A) Terminaller, İstasyonlar ve İlgili Hizmetler
* Terminallerden
terminallere, hareket güçlüğü olan ve özellikle tekerlekli sandalye
kullananlara uygun ulaşım servisleri sağlanmalıdır.
* Terminallerin ihtiyaç duyulabilecek yerlerinde rampalar ile
hareketli(mobile) kaldıraçlar bulunmalıdır.
* Görme ve işitme özürlüler için yollarda karşıdan karşıya geçişi
güvenli hâle getiren özel sinyaller ve trafik ışıkları
yerleştirilmelidir.
* Ulaşım araçlarına giriş olabildiğince kolay sağlanabilmeli,
gerektiğinde yardım verilmelidir.
* Tekerlekli sandalye kullananlar için ulaşım aracında en kolay
giriş-çıkışı sağlayan özel yerler bulunmalı, tekerlekli sandalyenin
araçta hasar görmeyecek şekilde yerleştirilmesi yapılmalı ve gidilecek
yere varıldığında hemen sahibine iletilmelidir.
B) Konaklama
Etkinlikleri
* Tekerlekli sandalye
kullananlar için konaklama tesislerinde makul sayıda uygun tasarımlı
oda bulunmalıdır.
* Bu tür özel odalarda tekerlekli sandalyeliler için uluslar arası
standartlara sahip banyo, tuvalet ve yeterli manevra alanı
sağlanmalıdır.
* Bu odalarda görme ve işitme özürlülere yönelik uyarı ve alarm
sistemleri bulunmalı, gerekli yerlere braille kabartma numaraları
yerleştirilmeli ve görmeyenler için zarar verebilecek unsurları
engelleyici önlemler alınmalıdır.
* Koridorlar ve geçiş yerleri iki tekerlekli sandalyenin karşılıklı
geçişine uygun olmalıdır.
* Kamping türü alanlarda da uygun tuvalet ve banyolar ile alarm
sistemleri kurulmalıdır.
C) Yeme-İçme
Etkinlikleri
* Yeterli sayıda
kafeterya, restoran, kafe ve bar, özürlü insanların kullanımına uygun
olanakları sunmalıdır. Örneğin, uygun masalar, büyük harfle yazılı ve
braille kabartma harfli menüler, uygun tuvaletler ve telefonlar gibi.
Ayrıca gerekli yönlendirme unsurları da bulundurulmalıdır.
D) Müzeler ve Diğer
Turistik İlgiye Açık Binalar
* Müzeler, tarihî,
kültürel ve dinî turistik yerler tekerlekli sandalye girişi için en az
bir uygun giriş yerine sahip olmalıdır.
* Ziyaret sırasında gerektiğinde kullanılmak üzere yeterli sayıda
tekerlekli sandalye bulundurulmalıdır.
* Görmeyenler için kablosuz ve benzeri rehberlik hizmeti ile mümkünse
gerektiğinde sunulabilecek dokunulabilir örnekler bulunmalıdır.
E) Şehir Turları
* Tur otobüslerinde
fiziksel özürlüler için uygun yerler ile görsel ve işitsel bilgi
sağlayacak araçlar olmalıdır.
* İşitme özürlüler için mümkünse işaret dilinde rehberler temin
edilebilmeli veya basılı tanıtıcı malzeme kullanılmalıdır.
F) Konferans vb.
* Önceden söz edilen
binalara yönelik düzenlemelere (uygun giriş-çıkışlar, telefonlar,
tuvaletler, asansörler, park yerleri, işaretler gibi) ilaveten
konferans mekanlarında tekerlekli sandalyeliler için yeterli sayıda
oturma yerleri ve duyma zorluğu olanlar için özel teçhizat
bulundurulmalıdır.
G) Ana Yollar
* Paralı yollar da dahil
olmak üzere ana yollardaki tesislerde özürlü turistlere uygun
giriş-çıkış yerleri, banyo ve tuvaletler, telefonlar ve işaretlemeler
gibi özel hizmet ve olanaklar sunulmalıdır.
SONUÇ VE YORUM
Ülkemizdeki turistik belgeli otel, tatil köyü, lokanta, kafeterya gibi
tesislerde pek çok uygulama eksiklikleri mevcut iken, belediye belgeli
bu tür tesislerde ise durum, özürlüler adına daha da kötüdür. Buna bir
de devlet eliyle yürütülen demiryolu, hem devlet hem de özel sektörce
yürütülen havayolu, denizyolu ve karayolu ulaşımı mevzuat ve
uygulamalarındaki eksiklikler eklendiğinde potansiyel özürlü turistler
için ülkemiz tüm değerlerine ve güzelliklerine rağmen, erişilemez ve
ulaşılamaz olmaktadır.
Çağdaş toplum oluşturulmasında, özürlü insanların yaşamın tüm
kesitlerine uyumlarının sağlanması çok önemli bir göstergedir. Bu
gösterge toplumun sosyal, kültürel ve ekonomik gelişmişliği ile doğrudan
ilişkilidir.
Herhangi bir işletme için özel müşterileri hangi anlamı taşırsa, bir
ülke için de özel turistler aynı anlamı taşır. Özürlü turistler de bu
anlamda düşünülmeli ve değerlendirilmelidir. Yerli ya da yabancı, özürlü
turistlere sunulan hizmet ve olanaklar bir yandan ülkemiz adına pozitif
bir imajın oluşmasına yardımcı olup tanıtıma katkı yaparken, öte yandan
ekonomik kazancı da beraberinde getirir.
Daha önce de ifade edildiği üzere, bir özürlü turist yanı sıra en az
bir, belki iki veya daha fazla turist demektir. Bu gerçekten yola
çıkarak, özürlü turistler için gerekli düzenlemelere azami önem
verilmelidir.
Tanıtım broşürleri ve materyallerinde artık, özürlüler için
yönlendirici-bilgilendirici açıklama ve işaretlerin de olması, özürlü
bir turistin tekerlekli sandalyesiyle Efes Harabeleri’nde gezerken veya
Ölüdeniz’de güneşlenirkenki görüntülerinin posterlerde bulunmasının
gerekliliği kaçınılmaz hâle gelmektedir.
REFERANSLAR
-Creating Tourism Opportunities For Handicapped People In The Nineties ,
WTO
-Making Europe Accessible For Tourists With Disabilities Handbook For
The Tourism Industry ,WTO 1996
|
