|
|
Ortopedik Engelliler
için Mimari Düzenlemeler
Ali AYDENİZ*
Faruk ŞENDUR**
ÖZET: Ortopedik engelli kişiler toplumumuzda ve tüm dünyada
azımsanmayacak oranda olmalarına karşın yapılarda engelli
yurttaşlarımıza yönelik düzenlemeler yetersizdir. Bu nedenle kişiler
toplum hizmetlerinde ve gündelik işlerinde ulaşılabilirlik konusunda
zorlanmaktadır. Aşağıdaki yazıda bu kişilerin bağımsız birey olarak
yaşamaları için gerekli olan yapısal düzenlemeler özetlenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Ortopedik engelli, mimari
* ADÜ Tıp Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Anabilim Dalı,
Aydın
İnsan için normal kabul edilen boyutlar içindeki bir aktivite veya
beceriyi yapabilme yeteneğindeki bozukluk sonucu ortaya çıkan
eksiklik veya kısıtlılığa özürlülük denir. Engellilik ise
yetersizlik ve/veya özürlülük sonucu, kişinin kendisi için normal
olan yaşına, cinsiyeti veya sosyo-kültürel durumuna bağlı rollerini
yapamayarak dezavantajlı duruma düşmesi olarak tanımlanır(1).
Ülkemizde 8 milyona yakın engelli yurttaşımız olduğu sanılmaktadır.
Kesin veriler bilinmemekle birlikte oranı en yüksek olan grup
ortopedik engellilerdir. Engelli kişiler günlük yaşamlarında,
yapılara ulaşım ve yapı içindeki elemanlara erişebilirlik konusunda
büyük zorluklarla karşılaşmaktadırlar. Oysa bütün mekanlar, alanlar
ve ulaşım sistemleri tüm insanlar için erişilebilir ve
kullanılabilir olmalıdırlar. Özürlülerin fizyolojik, psikolojik,
sosyal dengesinin yeniden kazandırılması, işlevselliğinin ve yaşam
kalitesinin artması onların en doğal hakkıdır. Bu yolla toplumsal
hayat, tüm toplum katmanlarının mutluluğunu kapsayacak şekilde
düzenlenmiş olur. Ortopedik özürlülerin sosyal yaşama
katılamamasında en önemli neden mimari engellerdir(2). Özürlülerin
sağlıklı bireylerden ayırt edilmeden, toplumla kaynaşarak özgür ve
bağımsız olarak yaşamalarını sağlamak amacıyla gerekli çevre
düzenlemeleri yapılmalı ve engeller kaldırılmalıdır(3). Bina ve dış
düzenlemelerden oluşan ve içinde engeller bulunmayan bir yapı ağı
herkesin yararınadır ve engellilerin toplumla bütünleşmesine
yardımcı olur. Bu konuda yapılması gerekli mimari düzenlemeler
aşağıda özetlenmektedir.
Ortak Garajlar ve Park Yerleri
Engelliler için ayrılan park yeri yeterli genişlikte olmalı (en az
480 cm x 240 cm) ve özürlü olmadığı halde bu alana park eden
sürücülere caydırıcı nitelikte ceza vermelidir (Şekil 1). Engelliler
için ayrılan park yerinde seviye farkı bulunmamalıdır. Engelli
aracına ulaşırken veya aracından uzaklaşırken sütun, alçak duvar
veya herhangi donanım türünde bir engelle karşılaşmamalıdır. Özürlü
için park yerlerinde yeterli alan bırakılmalı (en az 480 cm
genişlik) ve bu alan sarı çizgi ile belirtilmelidir. Zemin
kesinlikle kaymaz malzemeden olmalıdır(4).
Binalar
Binalar genel olarak halka açık olan yapılar ve kişinin özel
yaşadığı binalar olarak ikiye ayrılır. Aşağıda kişinin özel yaşadığı
mekanlarda, engelliler için yapılması gereken düzenlemelere
değinilecektir. Halka açık lokantalar, oteller, tiyatrolar, doktor
muayenehaneleri, eczaneler, perakende satış mağazaları, müzeler,
kütüphaneler, parklar, spor salonları, stadyumlar, okullar, kurslar,
eğitim ve öğretim kurumları, günlük bakım ve tedavi birimleri gibi
yerler ile bütün devlet daireleri özürlü insanların yararlanmasına
izin verecek şekilde düzenlenmiş olmalıdır. Halka açık yapılardaki
düzenlemeler başka bir yazının konusudur.
Giriş Katı Sahanlığına ve Asansöre Ulaşma
Her engelli sağlam kimselerin yararlandığı girişlere ulaşabilmeli ve
bunlardan kendi olanakları ile bağımsız olarak yararlanmalıdır.
Girişler binanın merkezi bir bölgesinden yapılmalı ve dışardan
kolayca algılanmalıdır. Düz ayak girişler özürlüler açısından son
derece uygundur. Eğer bu olası değilse rampalar yapılmalıdır (Şekil
2). Yere konmuş engeller (çiçeklik vb.) kaldırılmalıdır. Yüksek
engeller 0,20 m eninde ve alt ucu yerden 1,50 m yükseklikte parlak
renkli bir bant ile ayrılmalıdır(5).
Rampaların genişliği en az 120 cm, eğimi ise olabildiğince az (en
fazla % 6) olmalıdır. Her rampanın başlangıcında ve bitiminde, aynı
zamanda kapıların önlerinde yatay bir alan (en az 120x120 cm)
olmalıdır. Bu engellinin manevra yapması ve dinlenebilmesi için
gereklidir. Rampaların korumasız tarafına en az 5 cm yüksekliğinde
koruma bordürü döşenmelidir. Merdivenler, rampalar, bina girişleri
ve ortadan kaldırılmayan engellerin zemini yüzey yapısı düz, kaymaz
ve sert malzemeden olmalıdır(6-8). Rampalardaki enlemesine eğimler
olabildiğince az olmalı ve en fazla %2 olmalıdır. Her enlemesine
eğim, tekerlekli sandalyeyi yolundan saptırır bu nedenle engelli
tekerlekli sandalyeyi doğru bir hat izleyerek sürmekte güçlük çeker,
daha da kötüsü bunu hiç başaramaz. Merdivenler, rampalar ve %6’nın
üzerindeki tüm eğimler bir trabzan ile donatılmalıdır. Trabzanlar bu
yapıların başlangıç ve bitiminden en az 30 cm uzun olmalı ve yön
değiştirme noktalarında kesintiye uğramamalıdır. Bu alanların düzgün
ve gözleri kamaştırmayan şekilde aydınlatılmış olması gerekir.
Kapılar ve Girişler
Binalara eşiksiz girilebilmelidir. Giriş kapıları kolayca
açılabilmelidir. Giriş kapıları duvarla aynı hizada olup bir düzlem
oluşturmamalı ve aralarında en az 0,20 m aralık (kapı, duvarın ön
yüzünden en az 20 cm geride) olmalıdır. Döner kapılar engelliler
için uygun değildir. Eğer bu kapılardan vazgeçilemiyorsa, özürlülere
ayrıca ek bir kapı öngörülmelidir. Zemin kaplamalarında fırça tüylü
ve kalın halılar kullanılmamalıdır(5). Dolaşım alanına yerleştirilen
kapı ve pencere kanatları özürlüler için tehlikelidir. Dışarıya
açılan kapılar girintilere yerleştirilmelidir.
Kapı kilidinin kolay ulaşılabilmesi için mekanın iyi aydınlatılmış
ve tanımlı olması gerekir(4). Her kapıya mutlaka geniş açılı bir göz
deliği konularak gelen kişinin kontrolü sağlamalıdır. Kapılar dışa
açılmalıdır. Bir kapının eni tekerlekli sandalyenin genişliği ile
sandalyeyi kullananın kollarının kapladığı alan (en az 85-90 cm)
dikkate alınarak belirlenir.
Kapı önünde tekerlekli sandalyenin manevrasını sağlayacak genişlikte
bir boşluk olmalıdır. Kapı kolunun yanında ve kapının açıldığı
kenarda tekerlekli sandalyeyi kullananın kapıyı manevra yapmadan
açacak genişlikte bir serbest alanının (en az 60 cm) bulunması
gerekir(3). Kapı kollarının biçimi basit ve kolay tutulabilir olmalı
yüksekliği en az 90 cm en fazla 140 cm olmalıdır. Menteşelerin
bulunduğu kenara yakın yerleştirilen kapı kolu tekerlekli sandalyeyi
kullananın kapıyı kapatmasını kolaylaştıracaktır.
Merdiven ve Asansör
Merdivenlerin uygun tasarlanması özürlüler tarafından kullanılmasını
kolaylaştırır ve düşme tehlikesini azaltır (Şekil 3). Bu nedenle
açık ve çıkıntılı merdivenlerden kaçınılmalıdır. Merdiven genişliği
en az 30 cm olmalıdır. Merdiven kolları düz, basamaklar kaymayan
cinsten olmalıdır. İyi ve düzenli aydınlatma sağlanmalıdır.
Merdivenin başında ve sonunda sahanlık bulunmalıdır. Merdivenin her
iki tarafına basamaktan yüksekliği en az 85 cm olan küpeşte
konulması yerinde olur. Küpeşte zayıf veya kavrama güçlüğü çeken
kişiler düşünülerek tasarlanmalıdır. Özürlülerin kullanabileceği
şekilde basamağın üzerine yerleştirilen merdiven asansörü
kurulabilir(9,10). Yürüyen merdivenler özürlüler için uygun
değildir. Bunlar dışında tekerlekli sandalyenin girebileceği
asansörlerin yapılması çok yararlıdır. Asansörlerin yeri ve yapısı
büyük önem taşır. Asansörler ara katlara konulmamalıdır. Asansörün
kapısına kadar basamaksız ve eşiksiz ulaşılabilmelidir. Asansör
kabini tekerlekli sandalyenin sığabileceği büyüklükte olmalıdır
(Şekil 4). Asansör kumanda kabini yüksekliği tekerlekli sandalyedeki
kişinin kolayca ulaşabilmesine olanak sağlamalıdır(11).
Odalar
Özürlülerin en çok kullandığı odalar oturma ve yatak odalarıdır
(Şekil 5). Bu odaların güneş ışığından yeterli yararlanması
sağlanacak şekilde güneye ya da doğuya yapılması uygun olur.
Tekerlekli sandalyenin oda içerisinde rahatça manevra yapabilmesi
için yeterli alan sağlanmalıdır. Bu alanın daire çapı en az 160
cm’dir(8,12). Döşemelerinin sıcak ve temizlenmesinin kolay olmasına,
tekerlekli sandalye hareketine zorluk çıkarmayan malzemeden
yapılmasına özen gösterilmelidir. Elbise dolapları normal kanatlı ya
da sürme kapılı olabilir. Dolap yüksekliği tekerlekli sandalye
kullananlar için yerden 112 cm olmalıdır. Dolabın altı tam olarak
döşemeye oturursa engelli dolap içine doğru rahatlıkla ilerleyebilir
ve dolap içinde hareket edebilir(13).
Yatak kenarlarına ve dolap önlerine özürlü ve tekerlekli sandalye
düşünülerek yeterli alan bırakılmalıdır (en az 76,5 cm). Yaşam
hacimlerinin pencereleri daha sonra engelliler için uyarlanamaz bu
nedenle manzara görüşü ve açma kapama fonksiyonları yapım aşamasında
engelliler düşünülerek tasarlanmalıdır(14) (Şekil 6).
Tuvalet - Banyo
Engelliler günlük ihtiyaçlarını kendi başlarına sağlamada
zorlanırlar ve gelişen tıbbi sorunlar (konstipasyon, idrar tutamama
vb.) nedeni ile tuvalet ve banyoda daha fazla zaman geçirirler. Bu
nedenle planda tuvalet-banyo düzenlemesine önem verilmelidir(8)
(Şekil 7-8). Özellikle büyük ve birden çok tuvaleti olan dairelerin
bir tuvaleti tekerlekli sandalyeye bağımlı kişilerin
kullanılabileceği şekilde tasarlanmalıdır. Tuvaletin kapısı dışa
açılmalıdır. Sürme kapılar da uygundur. Tekerlekli sandalye ile
klozete cepheden ya da yandan ulaşılabilmelidir. Yan duvarda boyu
106,5 cm, yerden yüksekliği 90 cm olan tutunma kolu bulunmalıdır.
Klozetin her iki tarafında yeterli boşluk bırakılmalıdır. Boşluk tek
taraflı ise en az 30 cm olmalıdır(9,15). Ayaklı bir klozet yerine
duvara monte edilen klozet yeğlenmelidir. Klozetin yerden yüksekliği
yaklaşık 50 cm olmalıdır. Tuvalet oturağını yükselten aksesuarlar
kişisel gereksinimlere göre yarar sağlar. Sifon duvara paralel veya
gömülü olmalıdır.
Tuvaletin önüne veya yanında bir lavabo yerleştirilmelidir.
Lavabonun alt tarafı tekerlekli sandalyenin altına girmesine izin
verecek yükseklikte (yaklaşık 75 cm) olmalı, alt tarafında keskin ve
sivri kısımlar olmamalı, sıcak su ve drenaj boruları için yeterli
koruyucu önlemler alınmalıdır.
Armatürler dirsekle bile kolayca çevrilebilen kollu tipten
seçilmelidir.
Tekerlekli sandalyeye bağımlı kişiler için uzun kenarına cepheden
veya yandan yaklaşılabilen küvetin bulunması gerekir(16). Küvetin
boyutları yeterli büyüklükte olmalı (ortalama 70x170 cm), önünde
veya baş kısmında kaymayan bir oturak bulunmalıdır(11). Yan duvarda
yaklaşık 70 cm uzunluğunda tutunma bandı olmalıdır.
Küvetin olmadığı banyolarda uygun tasarlanmış duşun bulunması
gerekir. Duşun zemini az eğimli (en fazla %2) veya düz olmalıdır.
Tekerlekli sandalyenin kolayca girmesine olanak sağlamalıdır. Yerler
kaygan olmayan madde ile kaplanmalıdır. Tutamaklar ve oturaklar
engellinin duşa, tuvalete küvete veya buralardan tekerlekli
sandalyeye geçmesine olanak sağlamalıdır(3,11). Duşun yüksekliği
ayarlanabilmeli ve gerektiğinde demonte edilebilmelidir. Duş başlığı
esnek bir hortumla bağlı olmalıdır. Yardıma gerek olduğunda haber
vermek için bir telefon bağlantısı bulunursa engelli için kolaylık
sağlar.
Çamaşır ve kurutma makinesinin yerleri de tekerlekli sandalye
kullanan engellinin rahatça kullanabilmesine izin vermelidir.
Musluklar itmeli, kollu çevirmeli ya da otomatik kontrollü
olmalıdır. Yüksekliği ayarlanabilen bir ayna bulunmalıdır.
Mutfaklar
Mutfağın aydınlatması düzgün ve yeterli olmalıdır. Günlük kullanılan
aletlere kolay ulaşılabilmelidir. Planda tekerlekli sandalyenin
kolayca manevra yapabileceği en düşük hacme sahip olmalıdır.
Tekerlekli sandalye kullanıcılarının fırın, buzdolabı ve eviyeyi
verimli kullanabilmeleri için gerekli düzenleme yapılmalıdır(17,18).
Fırın ve evye köşelere konmamalı ve aralarında yeterli açıklık
olmalıdır. Mutfak tezgahının köşede olması tekerlekli sandalyedeki
engellinin çalışmasını kolaylaştırır (Şekil 9). Tezgah fırın ile
evye arasına konmalı ve yeterli genişlikte (en az 50 cm) olmalıdır.
Tekerlekli sandalye tezgahın ve eviyenin altına zorluk çekmeden
girebilmelidir (yerden yükseklik en az 70 cm) (Şekil 10). Bu yolla
engelli oturur konumda birçok işi (yemek pişirme, bulaşık yıkama vb)
kendi başına yapabilir.
Yemek yeme ve pişirme alanları birleştirilerek mutfak işlevleri
kolaylaştırılabilir.
Tuğla, pyrex yada granit yüzeyler sıcak yemeklerle uğraşırken daha
az tehlikelidir. Katlanabilir masalar ve döner mutfak elemanları
tekerlekli sandalyeden uzanarak çalışmayı kolaylaştırırlar.
Bulaşık makinası iş yükünü kolaylaştırır. Makinanın önünde yeterli
serbest hareket alanı olmalıdır. Önden yükleme yapılan ve rafları
hareketli olan makinalar yeğlenmeldir.
Elektrik donanımı
Elektrik anahtarlarına, sigortalarına, zillerine diofonlara ve
otomatlara kolay erişilebilmesi için gerekli düzenlemeler
yapılmalıdır(19) (Şekil 11).
KAYNAKLAR
1. Haber LD. Issues in the definition of disability and the use of
disability survey data. In Daniel LB, Aitter M, Ingram L.(eds)
Disability statistics. An assessment. Report of a workshop.
Washington D.C. National Academy Press 1990: 1-71.
2. Kaplan E. Engelliler ve karşılaştıkları sorunlar: Engellilerin mekan
kullanımlarına örnekler. İzmir, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2001.
3. Kaplan E. Uyarlanabilir konutlarda mimari düzenlemeler: Uyarlanabilir
konut-mekan örnekleri İzmir, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2002.
4. Tipi ÇB. Engelliler için mimari düzenlemeler. İstanbul, 1998.
5. Aydemir I. Özürlüler için fiziksel çevre düzenlemesi ve özel binalar.
MEB semineri. Ankara 10/14 Ekim1993
6. Özürlü kişilere uyarlanmış yapı. SN 521 500 normlarıyla
ulaşılabilirlik klavuzu (1. basım) İstanbul 2001
7. American National Standart Instıtute:American national standart for
building and facilities-providing accesibility and usability for
physically handicapped people New York, 1986.
8. Uniform federal accesibility standarts. US government printing office,
Washington DC, 1988
9. Özkeskin M. Bedensel özürlülerin ev ortamının değerlendirilmesi.
Yüksek lisans bitirme tezi. İzmir, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2000.
10. Colvin ME, Korn TL. Eliminating barriers to the disabled. Am J Occup
Therapy 1984; 38: 758-53.
11. Sommers MF. Architectural adaptations. In.Spinal cord injury,
functional rehabilitation. Sommers MF(ed) Norwalk, Appleton& Lange,1992:
313-29.
12. Sürmen Ş. Özürlü ve yaşlılarla ilgili mimari ölçüler, standartlar,
uygulamalar İTÜ çevre ve şehircilik uygulama ve araştırma merkezi.
1995.
13. Sürmen Ş. Tekerlekli koltuktaki insan hayatından tablolar ve mimarlık
klavuzu İstanbul İTÜ Vakfı 1998.
14. Statham R, Korczak J, Monaghan P.A guidance manual for practitioners.
Department of the environment, house adaptations for people with
disabilities. 1997 Toronto.
15. Chen VT, Baruch LD, Scharf PT, Tanner RW, Edlich RF. Adaptive housing
remodelling consideration for the disabled. J Burn Care Rehabil.
1990; 1: 352-60.
16. Canada Mortgage and Housing Corporation. Housing choices for
Canadians with disabilities. 1992: 10-11.
17. Zisserman L, Tumiel J. The architectural accesibility of urban
facilities to the disabled. A summary of descriptive survey results.
Paraplegia 1989; 27: 370-371.
18. Peterson MJ. Universal kitchen and bathroom planning. Design that
adapts to people. National kitchen and bath association 1998.
19. Disabled Access Guide, Scotland 1990.
Yazışma Adresi / Correspondence:
Dr. Ali AYDENİZ
Faks: 0 256 2120146
e-mail: ofsendur@hotmail.com
Kabul Tarihi: Eylül 2003 |
|
|
|
|
