|
|
|
 |
|
Uyarlanmış Teknoloji
(Assistive Technology, Adaptive Technology)
Herhangi bir kişi göremeyebilir veya duyamayabilir. Herhangi bir kişi
çevrede dolaşmak için tekerlekli sandalyeye ihtiyaç duyabilir veya
bilgisayar klavyesini kullanamayabilir. Bazı insanlar geleneksel
bilinen şekilde yazamayabilir.
Bazıları düşüncelerini organize etmekte zorluk çekebilir. Bütün bu
insanlar için, engellerin üstesinden gelmelerine, güçlükleri
yenmelerine ve evde, okulda, iş hayatında başarılı olmalarını
sağlayan teknolojiler bulunmaktadır.
Adapte edilmiş teknoloji kolaylıkla yapılamayan veya kullanılan alet
olmaksızın yapılamayacak işlerin yapılabilmesini sağlar. Yüksek
eğitimde, bilgisayarlar güncel haber ve yapılan bilimsel çalışmalar
için internetin araştırılması, öğretmen ve çalışma grubundaki
insanlar ile e-posta kullanarak haberleşilmesi, e-kitapların
okunması, e-kütüphanelerin kullanılması, e-dokuman oluşturulması,
yazdırılması gibi konularda öğrencilere yardım ederler. Bazı
öğrenciler, öğretim üyeleri ve personel bilginin kullanılması ve
erişim için adapte edilmiş teknolojiye ihtiyaç duyarlar. Bunların
bazı örnekleri ekran okuyucusu, optik karakter okuyucusu (scanner),
lokal ekran büyüteci, dikte ederek yazılmasını sağlayan
yazılım-donanım, dokunsal grafik oluşturucusu, Braille yazıcıları
olarak söylenebilir.
Engelli öğrencilere uyarlanan, adapte edilen teknoloji laboratuarları
İngilizce’de “The Adaptive Technology Lab, (ATLab)” olarak
adlandırılmaktadır. “Adaptive Technology” yerine “Assistive
Technology” de kullanılmaktadır. Bu iki terim de farklı araç
setlerine ihtiyaç duyan engelliler için özel yazılım ve donanım
teknolojilerinin varlığını bildirmek için kullanılır.
Belirli Engelli Grupları için Servisler
A. Görme Yetisi Bulunmayan ve Düşük Görüş Yetisi Bulunan Engelliler
− Braille testleri, müfredat programı ve bildiriler
− Notların büyütülerek okunabilir hale getirilmesi
− Teyp kasetlerine kitap, ders içeriğinin konulması
− Elektronik dokumanlar (e-text)
− Dokunsal imaj özdeşbaskısı (reproduction)
− Kurzweil 3000, 1000 ve Kurzweil Reading Edge
− Optik okuyucu programına sahip skanerler
− Büyük bilgisayar monitörleri ve lokal ekran büyüteci
− Kapalı devre büyüteçler
− Duxbury Braille yazılımı ve Braille yazıcısı
− JAWS ekran okuyucuları
− PowerBraille
− Dragon Dictate/Naturally Speaking ses tanıyıcı yazılım
− Dokunsal imaj kalitesinin arttırılması
− Yazma ve konuşma
− Braille & konuşma
− Ses kayıt edici ve çalma cihazı, teyp
− Konuşan ve büyük döküm verebilen hesap makineleri
− Konuşan sözlük
− Dokunsal grafik yüzeyi (örnek yazılım, C24 TGD Pro)
− Dokunsal müzik kiti (örnek yazılım, C23 GOODFEEL)
− Yükseltilmiş geometrik şekilleri çizme kiti
B. İletişim Yetisi Olmayan Engelliler (Duyma yetisi tamamen olmayan,
çok az duyma yeteneği olan ve/veya konuşma yeteneği olmayan
engelliler)
− Yardımcı dinleme araçları
− Sınıf kullanımı için ders içeriği, grafik, imaj, resim anlatımını
sağlayan Caption decoder aracı
− Video kasetlerine derslerin canlı olarak konulması
− Bilgisayar, heceleme doğrulayıcısı (Spell checker)
C. Hareket etme yetisi olmayan engelliler
− Engelliye adapte edilmiş bilgisayar desteği
− Dragon Dictate/Naturally Speaking ses tanıma yazılımı
− Trackballs veya diğer özel işaretleyici araçlar, sanal klavye programı
Adapte Edilmiş Teknoloji Laboratuarı için Örnek Donanımlar
JAWS – Görme bozukluğu ve okuma engelliler için ekran okuyucu
program.
Zoomtext – Görme bozukluğu ve okuma engelliler için ekran büyüteci
paket programı.
Kurzweil 1000 ve 3000 – Görme yetisini tamamen kaybeden engelliler
için yazıyı sese dönüştüren okuma, yazma yazılımı. Kurzweil sistemi
yazıyı bilgisayar ortamına aktarır, gerekli işlemlerden geçirir ve
sesli olarak kullanıcıya okur.
Braille Kabartma Yazı Aracı (Embossing)
Aşağıda resmi bulunan bu araç dokümanları Braille formatında
oluşturulmasını bilgisayar paket programı kullanarak sağlar. Braille
yazı standart 11.5" X 11" Braille sayfasının iki tarafını da
kullanabilmektedir.
Aladdin Genie Pro - Görme eksikliği bulunan engelliler için
bilgisayara (televizyona da bağlanabilir) bağlı bir büyüteç yardımı
ile kitap, not ve obje gibi bilgisayar dışındaki materyalleri
büyüterek ekrana getiren aygıttır. Büyütülme oranı kullanıcı
tarafından seçilebilmekte ve bilgisayar büyüme anında hemen
kullanılabilmektedir. Özellikle engelli öğrencinin ödev hazırlaması
veya makale yazması esnasında, kullanıcının büyütülmüş kitap, not ve
objelere değinmek, bakmak istediği zaman kullanışlıdır.
Dragon Naturally Speaking Professional – El becerilerini kaybeden
veya yazma becerilerini kaybeden, görme yetisi olmayan veya çok
eksik olan engelli öğrenciler için bilgisayara ses tanıtılmasını
sağlayan bir girdi sistemidir. Klavye kullanmaksızın konuşarak
bilgisayara kullanıcıların veri girmesini sağlamaktadır. İnsan sesi
ile bir yazının oluşturulması, edit edilmesi, formatlanması ve bir
başka yere taşınması sağlar. Bu işlemlerin yapılabildiği programlar
olarak Microsoft Word, Corel WordPerfect, Microsoft Excel,Netscape
Navigator and Microsoft Internet Explorer paket programları
örnekolarak verilebilir.
Bu program kullanıcı ses profilinin tanımlanması ve kullanım
pratiğini de içeren birkaç saatlik eğitim sonucunda engelli
öğrencinin kullanıma hazır hale gelmektedir. Kullanıcı ses
profilinin tanımlanması yazma konusundaki hata oranını büyük ölçüde
azaltmaktadır. Kullanıcı dışındaki sesler yazı doğruluğunu
etkilediğinden, ses yalıtımı sağlanmış laboratuar ortamı sağlanması
bu programın doğrulukla kullanılması için gereklidir. Bu bilgisayar
yazılımının bulunduğu diğer bilgisayarların zaman kaybedilmeksizin
kullanılabilmesini diğer gelecek zamanlarda sağlamak için, kullanıcı
ses profili bir CD üzerine kayıt edilebilmektedir. (Halen ,
ülkemizde kullanılmak üzere yazılmış bir Türkçe ses tanıma programı
yoktur)
GOODFEEL – Otomatik olarak müzik dosyalarını Braille formatına
çevirir. Aynıdosyanın çıktısı da alınabilir. Engellilerin bu
programı kullanarak müzik bestelemeleri, oluşturmaları mümkündür.
Power Braille 80 – Görme yetisi olmayan veya sonradan tamamen
kaybeden engelli öğrencilerin Braille çıktısı yardımıyla bilgisayar
ekranını okumasını ve sütun olarak düzenlenmiş yazı, elektronik
tablolar veya karmaşık web sayfaları gibi şekillendirilmiş ve
formatlanmış materyallere erişimini sağlayan tekrar tekrar kendini
görsel, visual olarak tazeleyen bir Braille gösterim (display)
ünitesidir.
Duxbury Braille – Doğal bir dilin Braille çevirisini yapar ve
normal bir yazma-döküm işlemindeki karakterleri Braille formatına
çevirmeyi otomatik hale getirir ve gerektiğinde Braille dökümü
alınmasını sağlar. Aynı zamanda Braille alfabesinde oluşturulmuş bir
yazıyı doğal dile çevirebilir. Scientific Notebook dosyalarını
matematik için Nemeth kodlarını kullanarak Braille’e çevirebilir.
Scientific Notebook, Duxbury Braille ve bir Braille yazıcısı ile
bir öğretim üyesi görme engelli öğrenciler için ders notları, ders
yönergesi, sınav ve diğer ders materyallerini hazırlayabilir.
Versapoint Duo with Speech – Bilgisayar program veya web
sayfalarında bulunan mönüleri yüksek kalite ve sesle konuşan ve/veya
Braille kabartma yazıoluşturucusu (embosser), görme yetisi olmayan
veya sonradan tamamen kaybeden engelli öğrencilerin programları ve
web sayfalarını kullanmasınısağlamakta, dokunsal grafikler, imajlar,
çizimler oluşturabilmektedir
Scientific Notebook – Görme yetisi olmayan veya sonradan tamamen
kaybeden engelli öğrenciler ve e-mail vasıtası ile dokümanlarını
paylaşmak isteyenler engelli öğrenciler için, matematik ve bilimsel
içerikli dokümanların oluşturulması için bilimsel işaret ve karakter
oluşturulmasını, edit edilmesini sağlanması amacı için kullanılan
bir programdır. (örneğin program MS Word’deki Equation Editor ile
yapılan işlemi ses yardımı ile daha kolay yapar, oluşturur.)
TextHelp Read/Write – Heceleme, yazma ve gramer problemine sahip
engelli öğrencilere yardımcı olması için dizayn edilmiş bir
yazılımdır. Bu yazılım genişbir sözlüğe ve kelime tahmini
özelliklerine de sahiptir.
TAEVIS – Dokunsal diyagramlar oluşturulmasında kullanılır. Bu
diyagramlar ders içeriğindeki grafikleri, diyagramları ve çizimleri
yükseltilmiş çizgi formatında görme yetisi olmayan veya çok az olan
öğrencilerin erişimini sağlar. TAEVIS bu gruptaki engelli öğrenciler
için dokunsal diyagramlar oluşturur.
Caption Decoder – Bu araç konuşulan diyaloğu ekran üzerinde yazılı
veya altyazılı şekilde göstererek, video teyp kasetlerinin içeriğini
duyma engelliöğrencilerin erişimine sunar.
Skaner – Materyalleri skan ederek, özellikli bir bilgisayar
programına
materyalleri koymak için kullanılır. Kağıt üzerindeki raporları,
resimleri, grafikleri de istenen bilgisayar ortamına
koyabilmektedir.
Laboratuarda ayrıca yüksekliği ayarlanabilir çalışma istasyonları,
yine yüksekliği ayarlanabilir çalışma koltukları, başa takılabilen
ses setleri ve özel işaretleyiciler (mouse) bulunmaktadır.
Son olarak bu yazımda sizlere bir çalışmadan söz etmek istiyorum.
Almanya’da yaşayan ve babası ALS ( Amyotrophic Lateral Sclerosis )
hastası olan bilgisayar yazılımcısı dostum Tom Weber, ücretsiz
olarak hazırladığı ve birçok dile çevrilen sanal klavyesi TW
Onscreen Power, Türkçe sürümünü ALS sitemize eklemiştir. Yazılımı
aşağıdaki bağlantıdan ücretsiz olarak indirebilirsiniz:
www.als-project.com/turkish/download.htm
Sevgi, sağlık, mutlulukla...
09.08.2006
Kaynak:
1- Engellilerin İşgücü Niteliklerinin Artırılması İçin Eğitimlerinde
Bilgisayar Teknolojilerinin Kullanımı : Dr. Mustafa Kemal Akgül
,Rıdvan Vercan Aralık 2003, Ankara
2- Bishop, J. (2003). The Internet for educating individuals with social
impairments. Journal of Computer Assisted Learning 19(4), 546-556.
3- Behrmann, M. & Schaff, J.(2001). Assisting educators with assistive
technology: Enabling children to achieve independence in living and
learning. Children and Families 42(3), 24-28. |
|
|
|
|
